ගෙවි ගිය වසර දෙක තුළ යුරෝපය නිද්‍රාශීලීව සිටියදී, සර්බියාව ඉතා හොඳින් අවදියෙන් සිටියේය. රට පුරා ක්‍රියාත්මක වූ ශිෂ්‍ය ව්‍යාපාරයක්, ඉතා ශක්තිමත්ව මුල් බැසගෙන තිබූ රජයක පදනම කම්පා කළ අතර, පසුගිය ඉරිදා (01) දිනයේදී එම රජයට පෙර නොවූ විරූ මැතිවරණ පරාජයක් අත්කර දුන්නේය. මෙය දශකයකට අධික කාලයක් තිස්සේ විපක්ෂ දේශපාලන පක්ෂවලට පවා ඉටු කරගත නොහැකි වූ ජයග්‍රහණයකි.

මැතිවරණ ප්‍රතිඵල නිකුත් වන තුරුම, සර්බියානු ශිෂ්‍ය ව්‍යාපාරය ජාත්‍යන්තර මාධ්‍යවල අවධානයට ලක් වූයේ ඉතා අඩුවෙනි. බොහෝ දෙනා මෙම සිසුන් දුටුවේ අත්දැකීම් අඩු, කිසිදු වැදගත්කමක් නැති සහ සමාජය කෙරෙහි කලකිරුණු තරුණ පිරිසක් ලෙසය.

ලෝකය මෙන්ම ජනාධිපති ඇලෙක්සැන්ඩර් වුසික් (Aleksandar Vucic) ද ඔවුන්ව අවතක්සේරු කිරීම, ඇත්ත වශයෙන්ම ඔවුන්ට වාසියක් විය. එහෙත් සර්බියානු සිසුන් තම ප්‍රතිවාදියාගේ අධික ආත්ම විශ්වාසය මත පමණක්ම රඳා සිටියේ නැත. වසර දෙකකට ආසන්න කාලයක් පුරා, ඔවුන් විකල්ප දේශපාලන ආකෘතියක් ගොඩනඟා එය ක්‍රියාවට නැංවූ අතර, එය කාලයත් සමඟ ප්‍රසිද්ධියට පත්ව අවසානයේ මැතිවරණ ජයග්‍රහණය කරා ගෙන ගියේය.

විකල්ප දේශපාලනයේ සැඟවුණු තිප්පොළ

2024 වසරේදී අලුත්වැඩියා කරන ලද දුම්රිය ස්ථානයක වහලක් කඩා වැටීමෙන් පුද්ගලයින් 16 දෙනෙකු මිය යෑමේ සිදුවීම මෙම ශිෂ්‍ය විරෝධතා සඳහා ක්ෂණික හේතුව වූ නමුත්, ඔවුන්ගේ කෝපය ඊට වඩා ගැඹුරු මූලයන් සහිත විය.

සිසුන් සහ ඔවුන්ගේ පවුල් විවිධ පැතිවලින් දැඩි පීඩනයකට ලක්ව සිටියහ. දේශීය ප්‍රභූ පැලැන්තියේ දූෂණය සහ අකාර්යක්ෂම පාලනය හේතුවෙන් ඔවුන්ගේ ජීවන තත්ත්වය පිරිහුණු අතර, ඔවුන් දැඩි අවිනිශ්චිතතාවයකට ඇද වැටුණි. ඒ අතරම, ජාත්‍යන්තර සමාගම් ද මෙම දූෂිත ක්‍රියාවලියට ඉන්ධන සපයමින්, සමාජීය වශයෙන් ඉහළට යෑමට කිසිදු ඉඩක් නොමැති, ඉතා පහත් මට්ටමේ රැකියා අවස්ථා පමණක් ලබා දුන්නේය.

සිසුන් විසින් ආරම්භ කරන ලද මෙම විරෝධතා, වුසික් සහ ඔහුගේ රජයට එරෙහිව එල්ල වූ පළමු විරෝධතා නොවේ. නමුත් මෙවර විශේෂත්වය වූයේ ඔවුන් සම්පූර්ණයෙන්ම ස්වාධීනව කටයුතු කිරීමයි. ඔවුන් දේශීය දේශපාලන පක්ෂයක් සමඟ හෝ, සර්බියාව ගනුදෙනු කරන ප්‍රධාන බලවතුන් හතර දෙනා වන රුසියාව, චීනය, යුරෝපා සංගමය හෝ අමෙරිකා එක්සත් ජනපදය යන කිසිදු පාර්ශ්වයක් සමඟ පෙළ ගැසුණේ නැත.

පවතින දේශපාලන ධාරාවන් හා එක් නොවූ නිසාම, මෙම පීඩනය දිගටම පවත්වාගෙන යෑමට සිසුන්ට හැකි විය. සර්බියාවේ බොහෝ විපක්ෂ පක්ෂ කුඩා, මධ්‍යගත පාලනයක් සහිත සහ ජනතාව දිනපතා මුහුණ දෙන අර්බුදවලින් බොහෝ දුරස් වූ ඒවා විය. එපමණක් නොව, විදේශ ආයෝජන සහ ණය මත යැපෙන රටක, මෙම පක්ෂ දූෂණයට ගොදුරු වීමේ ඉහළ අවදානමක් ද පැවතුණි. එවැනි පක්ෂ සමඟ එක්වීම මෙම ශිෂ්‍ය ව්‍යාපාරයට හානිකර වන්නට ඉඩ තිබුණි.

ඒ මෙම ප්‍රබල ස්වයං-පරායත්තතාව (self-reliance) සර්බියාවේ විශාලතම විශ්වවිද්‍යාල අංශය වන, සිසුන් 16,000කට අධික සංඛ්‍යාවක් ලියාපදිංචි වී සිටින නොවි සාද් (Novi Sad) හි තාක්ෂණික විද්‍යා පීඨයේදී (Faculty of Technical Sciences) මනාව පෙන්නුම් කෙරිණි. මම 2025 මාර්තු මාසයේදී පළමු වරට එහි ගිය අතර, සිසුන් අමතා කතා කිරීමට මට එහිදී ආරාධනා ලැබුණි.

එම පීඨය පෙර තිබූ තත්ත්වයට වඩා සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් වී තිබුණි. සන්නිවේදන උපකරණ සහ ලෝහ වැටවල් භාවිත කරමින් සිසු ආරක්ෂක කණ්ඩායම් විසින් ඇතුළු වීමේ ස්ථාන පාලනය කරනු ලැබීය. කොරිඩෝවල තිබූ LED තිර මඟින් සිසුන් සඳහා පැවැත්වෙන මහා රැස්වීම් (plenaries) සහ විකල්ප දේශන පිළිබඳ තොරතුරු ප්‍රදර්ශනය කෙරිණි. එහි විවිධ වර්ග අනුව වර්ගීකරණය කරන ලද ආහාර ද්‍රව්‍ය සහ වෛද්‍ය සැපයුම්වලින් පිරුණු කාමර තිබූ අතර, අවශ්‍යතා ඇති අයට උපකාර කිරීමට සිසු හෙදියන් ද සූදානමින් සිටියහ. මුළුතැන්ගෙවල්, කියවීමේ කාමර සහ සිසුන් විසින්ම පවත්වාගෙන යනු ලබන පරිපාලන ඒකකයක් ද එහි දැකගත හැකි විය.

සිසුන්ගේ විකල්ප අධ්‍යාපන අංශ මඟින් සංවිධානය කරන ලද, සර්බියාවට අදාළ වත්මන් දේශපාලන හා ආර්ථික ගැටලු පිළිබඳ සාකච්ඡා සඳහා බොහෝ විට සිසුන් 300ත් 400ත් අතර පිරිසක් සහභාගී වූහ. පැය පහක් හෝ හයක් පුරා පැවති මෙම සාකච්ඡාවලදී ආවරණය වූ මාතෘකා, පසුව එම ව්‍යාපාරයේ මැතිවරණ වැඩසටහනට ද ඇතුළත් විය.

සිසුන්ගේ මහා රැස්වීම් (plenaries) කේන්ද්‍ර කරගත් මෙම සංවිධාන ශක්තිය හේතුවෙන් ඔවුන්ට සාමාන්‍ය ජනතාවගේ ගෞරවය හිමි වූ අතර, පොලිසිය විසින් ඔවුන්ව එම ස්ථානවලින් ඉවත් කිරීමට ගත් උත්සාහයන්ට මුහුණ දීමටත්, ඒවා පරාජය කිරීමටත් ඔවුන්ට හැකි විය. රජය සහ එහි මර්දනකාරී යාන්ත්‍රණය ඔවුන්ට පහර දෙන තරමටම, ජනතාව ඔවුන් සමඟ වඩාත් තදින් පෙළ ගැසුණහ.

සෘජු ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදය හඳුන්වා දීම

සිසුන් සහ පුළුල් ජනතාව අතර මෙම බැඳීම වඩාත් ගැඹුරු වීමත් සමඟ, ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී සහභාගීත්වය ද පුළුල් විය. 2025 මාර්තු වන විට, දිගින් දිගටම එල්ල වූ ප්‍රහාර හමුවේ, නොවි සාද් හිදී මියගිය 16 දෙනා වෙනුවෙන් යුක්තිය ඉටු කැර ගැනීමට සහාය වීම සඳහා, සිසුන්ගේ මහා රැස්වීම්වලට සමාන ‘පුරවැසි සභා’ (citizens’ assemblies) පිහිටුවන ලෙස සිසුන් ජනතාවගෙන් ඉල්ලා සිටියහ.

සර්බියානු රජය සිය මර්දනකාරී උපායමාර්ගය දිගටම ක්‍රියාත්මක කිරීමත් සමඟ, වෙනසක් අත්‍යවශ්‍ය බව වටහා ගත් සිසුන්, කඩිනම් මැතිවරණයක් (snap elections) පැවැත්විය යුතු බවට ප්‍රථම වරට ප්‍රසිද්ධියේ ඉල්ලා සිටියහ.

මැතිවරණ දේශපාලනය සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් අනුගමනය කළ ප්‍රවේශය, විරෝධතා සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් අනුගමනය කළ ප්‍රවේශයටම සමාන විය; එනම් එය ස්වාධීන, විනිවිදභාවයෙන් යුත් සහ ප්‍රජාතන්ත්‍රවාදී එකක් විය.

සිසුන් තීරණ ගනු ලැබුවේ සාමූහිකව ය. ප්‍රසිද්ධ පුද්ගලයන් සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට යුරෝපය පුරා අසාර්ථක වෙමින් පැවති, නායකත්වය කේන්ද්‍ර කරගත් දේශපාලන රටාවකට තමන්ව ඇතුළත් කැර ගැනීමට සිසුන් දැඩි ලෙස විරුද්ධ වූ බව ඔවුන් පැහැදිලිවම ප්‍රකාශ කළහ.

සිසුන් සමඟ පැවති සම්මුඛ සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව අපේක්ෂකයන් තෝරා ගන්නා ලදී. පසුගිය ගිම්හානයේදී, ‘නොවි සාද්’ (Novi Sad) නගරය ආසන්නයේ පැවති එවැනි සම්මුඛ සාකච්ඡා සැසියකට සහභාගී වන ලෙස මට ආරාධනා ලැබුණි. එහිදී සිසුන් 300 දෙනෙකුගෙන් යුත් විශාල පිරිසක් එක් එක් අපේක්ෂකයාගෙන් ප්‍රශ්න ඇසූහ. ජංගම දුරකථන පිටත තබා යාමට සිදුවිය.

(Aleksandar Matković – Al Jazeera)