වසරකට අධික කාලයක් මැදපෙරදිග කලාපය දැඩි යුද බියකින් වෙළා ගත් අමෙරිකා – ඉරාන ගැටුමට තීරණාත්මක තිතක් තබමින්, දෙරට අතර ඓතිහාසික සාම අවබෝධතා ගිවිසුමට අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් සහ ඉරාන ජනාධිපති මසූද් පෙසෙෂ්කියන් විසින් අත්සන් තබා ඇත.
කෙසේ වෙතත්, මෙම ගිවිසුම අත්සන් කිරීමෙන් අනතුරුව මාධ්ය වෙත අදහස් දැක්වූ අමෙරිකානු ජනාධිපති ඩොනල්ඩ් ට්රම්ප් දැඩි ස්වරූපයෙන් අනතුරු ඇඟවීමක් කරමින් කියා සිටියේ, ඉරානය මෙම ගිවිසුමේ අඩංගු එකඟතා සහ කොන්දේසි කිසිවක් හෝ උල්ලංඝනය කිරීමට කටයුතු කළහොත්, කිසිදු පැකිලීමකින් තොරව ඉරානයට එරෙහිව යළිත් දැවැන්ත හමුදා ප්රහාර දියත් කරන බවයි.
ස්විට්සර්ලන්තයේ ජිනීවා නුවරදී පැවැති රාජ්ය තාන්ත්රික සාකච්ඡාවලින් අනතුරුව දෙපාර්ශවය මෙම කරුණු 14 කින් යුත් මූලික එකඟතාවයට පැමිණ ඇති අතර, ඒ හරහා දින 110 ක් පුරා පැවැති යුදමය වාතාවරණය වහාම අත්හිටුවීමට පියවර ගැනේ. ලෝක වෙළඳාමට අතිශය තීරණාත්මක හෝමුස් සමුද්ර සන්ධිය නැවත විවෘත කිරීම සහ ඉරානයට පනවා ඇති සම්බාධක ලිහිල් කිරීම මෙහි ප්රධාන අරමුණක් වී ඇත.
කෙටුම්පත් වාර්තා සහ ජාත්යන්තර මාධ්ය වෙත ලැබී ඇති තොරතුරු අනුව, මෙම සාම ගිවිසුම ප්රධාන කොන්දේසි 14 ක් මත පදනම් වී ඇත.
1. ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය සහ එක්සත් ජනපදය, වත්මන් යුද්ධයට සම්බන්ධ ඔවුන්ගේ මිත්ර පාර්ශවයන් ද සමඟින්, මෙම අවබෝධතා ගිවිසුම අත්සන් කිරීමත් සමඟ ලෙබනනය ද ඇතුළුව සියලුම පෙරමුණු වල පවතින යුද්ධය වහාම සහ ස්ථිරවම අවසන් කරන බව ප්රකාශ කරති. මෙතැන් සිට එකිනෙකාට එරෙහිව කිසිදු සතුරු ක්රියාවක් සිදු නොකිරීමටත්, එකිනෙකාට එරෙහිව බලය භාවිතා කිරීමෙන් හෝ තර්ජනය කිරීමෙන් වැළකී සිටීමටත් ඔවුහු පොරොන්දු වෙති. අවසාන ගිවිසුම මඟින් මෙම වගන්තියේ සහ අනෙකුත් වගන්තිවල විධිවිධාන තහවුරු කරනු ඇත.
2. ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය සහ එක්සත් ජනපදය එකිනෙකාගේ ස්වෛරීභාවයට සහ භූමියෙහි අඛණ්ඩතාවයට ගරු කිරීමටත්, එකිනෙකාගේ අභ්යන්තර කටයුතුවලට මැදිහත් වීමෙන් වැළකී සිටීමටත් බැඳී සිටිති.
3. ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය සහ එක්සත් ජනපදය උපරිම දින 60 ක කාලයක් ඇතුළත අවසාන ගිවිසුමකට එළඹීම සඳහා සාකච්ඡා කිරීමට එකඟ වන අතර, දෙපාර්ශවයේම අභිමතය පරිදි මෙම කාලය දීර්ඝ කළ හැකිය.
4. මෙම අවබෝධතා ගිවිසුම අත්සන් කළ වහාම, එක්සත් ජනපදය විසින් පනවා ඇති නාවික අවහිරතා ඉවත් කර ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයට එරෙහිව සිදු කෙරෙන කිසිදු බාධාවකට ඉඩ නොතැබිය යුතුය. එමෙන්ම උපරිම දින 30 ක් ඇතුළත නාවික ගමනාගමනය එහි පූර්ණ ධාරිතාව දක්වා යථා තත්ත්වයට පත් කළ යුතුය; නැව් ගමනාගමනය යුද්ධයට පෙර ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය සතු වූ වාණිජ පරිමාවට අනුකූල විය යුතුය. අවසාන ගිවිසුමෙන් දින 30 කට පසුව අවට ප්රදේශවලින් තම හමුදා ඉවත් කර ගැනීමට ද එක්සත් ජනපදය බැඳී සිටී.
5. මෙම අවබෝධතා ගිවිසුම අත්සන් කිරීමත් සමඟ, පර්සියානු ගල්ෆ් කලාපයේ සිට ඕමාන් මුහුද දක්වා සහ අනෙක් අතට වාණිජ නැව් ගමනාගමනය දින 30 ක් ඇතුළත යුද්ධයට පෙර පැවැති මට්ටමටම පත් කිරීම සහතික කිරීම සඳහා ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය වහාම පියවර ගනු ඇත. මෙහිදී තාක්ෂණික බාධා ඉවත් කිරීම සහ ඉරානය විසින් මුහුදු බෝම්බ ඉවත් කිරීමේ අවශ්යතාවය ද සැලකිල්ලට ගැනේ.
6. එක්සත් ජනපදය සිය කලාපීය හවුල්කරුවන් සමඟ එක්ව, ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයේ පුනරුත්ථාපනය සහ ආර්ථික සංවර්ධනය සඳහා දෙපාර්ශවයම එකඟ වන පුළුල් සැලැස්මක් සකස් කිරීමට කටයුතු කරන අතර, ඒ සඳහා අවම වශයෙන් ඩොලර් බිලියන 300 ක මූල්ය ප්රතිපාදන සහතික කරනු ඇත. අවසාන ගිවිසුමේ කොටසක් ලෙස මෙම සැලැස්ම ක්රියාත්මක කිරීමේ යාන්ත්රණය දින 60 ක් ඇතුළත සකස් කෙරේ.
7. එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ සහ ජාත්යන්තර පරමාණුක බලශක්ති ඒජන්සියේ (IAEA) පාලක මණ්ඩලයේ යෝජනා මෙන්ම එක්සත් ජනපදයේ සියලුම ප්රාථමික සහ ද්විතීයික ඒකපාර්ශ්වික සම්බාධක ඇතුළුව, ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයට දැනට මුහුණ දීමට සිදුව ඇති සියලුම ආකාරයේ සම්බාධක අවසාන ගිවිසුමේ කොටසක් ලෙස එකඟ වන කාලසටහනකට අනුව අවසන් කිරීමට එක්සත් ජනපදය බැඳී සිටී.
8. තමන් කිසිදා න්යෂ්ටික අවි නිපදවන්නේ නැති බව ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය නැවත වරක් ස්ථිරවම ප්රකාශ කරයි. පිරිපහදු කරන ලද න්යෂ්ටික ද්රව්යවල අනාගතය සහ ඉරානයේ න්යෂ්ටික අවශ්යතා ඇතුළුව අන්යෝන්ය වශයෙන් එකඟ වූ අනෙකුත් සියලුම න්යෂ්ටික ගැටළු පිළිබඳව අවසාන ගිවිසුමේදී නිසි ලෙස සාකච්ඡා කර තීරණය කිරීමට ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය සහ එක්සත් ජනපදය එකඟ වී ඇත; අවසාන ගිවිසුම මඟින් මෙම වගන්තියේ විධිවිධාන තහවුරු කරනු ඇත.
9. අවසාන ගිවිසුමකට එළඹෙන තෙක් දැනට පවතින තත්ත්වය (Status Quo) එලෙසම පවත්වා ගැනීමට ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය සහ එක්සත් ජනපදය එකඟ වෙති: ඉරානය සිය න්යෂ්ටික වැඩසටහනේ පවතින තත්ත්වය වෙනස් නොකර පවත්වා ගත යුතු අතර, එක්සත් ජනපදය ඉරානයට අලුතින් සම්බාධක පැනවීම හෝ කලාපය තුළ තම හමුදා ශක්තිමත් කිරීම නොකළ යුතුය.
10. මෙම අවබෝධතා ගිවිසුම අත්සන් කළ වහාම සහ සම්බාධක ඉවත් කරන දිනය දක්වා, ඉරාන බොරතෙල්, රසායනික නිෂ්පාදන සහ ඒවායේ ව්යුත්පන්නයන් අපනයනය කිරීම සඳහා මෙන්ම බැංකු, රක්ෂණ සහ ප්රවාහන ඇතුළු සියලුම අදාළ සේවාවන් සඳහා එක්සත් ජනපද භාණ්ඩාගාර දෙපාර්තමේන්තුව විසින් විශේෂ සහන/අවසර පත්ර (Waivers) නිකුත් කරන බවට එක්සත් ජනපදය බැඳී සිටී.
11. අවසාන ගිවිසුමක් සඳහා වන සාකච්ඡාවල ප්රගතිය සැලකිල්ලට ගනිමින්, ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයේ අත්හිටුවා ඇති හෝ සීමා කර ඇති සියලුම අරමුදල් සහ වත්කම් නිදහස් කර ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම භාවිත කිරීමට ඉඩ සලසන බවට එක්සත් ජනපදය පොරොන්දු වේ. මෙම අරමුදල් ප්රධාන ගිණුමේ තිබුණද නැතහොත් වෙනත් ස්ථානයකට මාරු කර තිබුණද, ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජයේ මධ්යම බැංකුව විසින් තීරණය කරනු ලබන ඕනෑම අවසාන ප්රතිලාභී ගෙවීමක් සඳහා ඒවා සම්පූර්ණයෙන්ම භාවිත කිරීමට අවස්ථාව ලැබෙනු ඇත. මේ මත පදනම්ව අවශ්ය සියලුම බලපත්ර සහ අවසරයන් නිකුත් කිරීමට එක්සත් ජනපදය බැඳී සිටී.
12. අවසාන සාම ගිවිසුම සාර්ථකව ක්රියාත්මක කිරීම සහ අනාගතයේදී ඒ සඳහා වන කැපවීම අධීක්ෂණය කිරීම සඳහා ඒකාබද්ධ ක්රියාත්මක කිරීමේ යාන්ත්රණයක් ස්ථාපිත කිරීමට ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය සහ එක්සත් ජනපදය එකඟ වෙති.
13. මෙම අවබෝධතා ගිවිසුම අත්සන් කිරීමෙන් පසුව සහ එහි 4, 5, 10 සහ 11 වගන්ති ක්රියාත්මක කිරීම ආරම්භ කිරීම පිළිබඳ සහතික ලැබීමෙන් පසුව, ඉරාන ඉස්ලාමීය ජනරජය සහ එක්සත් ජනපදය ඉතිරි වගන්ති සම්බන්ධයෙන් පමණක් අවසාන ගිවිසුමක් සඳහා වන සාකච්ඡාවලට අවතීර්ණ වනු ඇත.
14. අවසාන ගිවිසුම එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක කවුන්සිලයේ බැඳී පවතින යෝජනාවක් මඟින් අනුමත කරනු ඇත.
By Kalpa Maduranga
————————————————————————————————————————–
US and Iranian presidents sign ceasefire agreement – Trump says attacks could resume
- Summary
- Both US and Iranian presidents have signed agreement
- Iran says agreement now in effect
- Israel launches fresh strikes in Lebanon
- G7 leaders welcome US-Iran deal, urge Lebanon ceasefire
- Oil prices slide further on prospects for supply surge
The U.S. and Iran released the text of an interim agreement their presidents have signed to end their war on Wednesday, with U.S. President Donald Trump threatening to resume attacks and kill Iranian officials if they failed to honour their commitments.
Trump, attending the G7 with other leaders in France, also withdrew at least one of his stated rationales for attacking Iran in the first place, saying it would be “unfair” for Tehran not to have ballistic missiles, having previously vowed to obliterate them.
“We’re going to bomb the hell out of them if they violate the agreement,” Trump said of Iran at a press conference. “I don’t want them to. I want them to honor the agreement.” He also called Iranians “smart people” as U.S. and Iranian negotiators work on a permanent truce over the coming 60 days, which Trump said he hoped would usher in peace in the Middle East and lower oil prices.
Earlier, he had said: “If I don’t like it, if they don’t behave, we’ll go right back to dropping bombs right smack in the middle of their head, OK?”
Iran’s leaders did not address the new threats while celebrating the moment, releasing photographs of what is believed to be the first agreement signed by both a U.S. and Iranian president since the Islamic Republic’s founding in 1979.
“Everything we sought to achieve through military action, we obtained several times over through negotiation; it was not even comparable,” Iran’s lead negotiator Mohammad Baqer Qalibaf told state television about the agreement, which includes the unfreezing of billions of dollars in Iranian assets.
The U.S. and Israel launched the war on Iran on February 28, assassinating the 86-year-old Supreme Leader Ayatollah Ali Khamenei and military leaders on the first day. It quickly spiralled into a regional conflict that has killed more than 7,000 people, mostly in Iran and Lebanon; driven up energy prices; renewed inflationary pressures and sparked concerns about a major food supply crisis in developing countries.
The 14-point agreement extends a ceasefire announced in April by another 60 days, including in Lebanon, to allow the two sides to negotiate a final truce. Both Trump and Iranian President Masoud Pezeshkian have digitally signed the memorandum in English and Farsi, U.S. and Iran officials said, with Iran’s foreign ministry saying the agreement was already in effect as of Wednesday.
By Steve Holland, Parisa Hafezi and Yomna Ehab
EVIAN-LES-BAINS, France/DUBAI, June 17 (Reuters)
