තීරණාත්මක භූ දේශපාලනික සංවර්ධනයක් පෙන්නුම් කරමින්, ඉරානය, චීනය සහ රුසියාව විධිමත් ලෙස පුළුල් උපායමාර්ගික ගිවිසුමකට  2026 ජනවාරි 29 වැනි දින අත්සන් තැබීය.

මෙම  ගිවිසුම මඟින් 21 වැනි සියවසේ ජාත්‍යන්තර සබඳතාවල නව දිසානතියක් සනිටුහන් කළ බව කිවයුතුය. ගිවිසුමේ සම්පූර්ණ ප්‍රකාශය ආණ්ඩු තුන විසින් අදියර වශයෙන් නිකුත් කරනු ලබන අතර, ටෙහෙරාන්, බීජිං සහ මොස්කව්හි රාජ්‍ය මාධ්‍ය මෙම උත්සවය පිළිගෙන ඇති අතර එය නව බහු ධ්‍රැවීය පිළිවෙළක් සඳහා මුල් ගලක් ලෙස විස්තර කැර ඇත.

මෙම ගිවිසුම මෙම රාජ්‍ය තුන අතර දශක ගණනාවක් තිස්සේ වර්ධනය වූ  සහයෝගීතාවයේ පසුබිම සැලකිල්ලට  ගෙන එලිදැක්විනි. අද දින අත්සන් කිරීම සැලකිය යුතු ලෙස වෙනස් සහ ප්‍රවෘත්ති වටිනාකමක් ඇති කරන්නේ එය බලවතුන් තිදෙනා සම්බන්ධීකරණ රාමුවක පැහැදිලිව ඒකාබද්ධ කැර, න්‍යෂ්ටික ස්වෛරීභාවය සහ ආර්ථික සහයෝගීතාවයේ සිට මිලිටරි සම්බන්ධීකරණය සහ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික උපාය මාර්ගය දක්වා ගැටලු සම්බන්ධයෙන් ඔවුන් ගිවිසුම්ගතව ඇති බැවිනි.

ටෙහෙරානයේ නිලධාරීන් මෙම ගිවිසුම විස්තර කෙළේ බීජිං සහ මොස්කව් විසින් නිකුත් කරන ලද සමාන ප්‍රකාශ ප්‍රතිරාවය කරමින් “අන්‍යෝන්‍ය ගෞරවය, ස්වෛරී ස්වාධීනත්වය සහ ඒකපාර්ශ්වික බලහත්කාරය ප්‍රතික්ෂේප කරන නීති මත පදනම් වූ ජාත්‍යන්තර පද්ධතියක් ” සඳහා ඒකාබද්ධ කැපවීමක් ලෙසයි.

ගිවිසුම නියෝජනය කරන දේ

බටහිර මිලිටරි ආධිපත්‍යයට සහ ආර්ථික බලහත්කාරයට පොදු විරෝධය මඟින් අර්ථ දක්වා ඇති පුළුල් භූ දේශපාලනික සන්ධානයක ප්‍රධාන බලවතුන් තිදෙනෙකු සම්බන්ධ කරන බව මෙම ගිවිසුමෙන් පෙනේ.

2015 ඒකාබද්ධ විස්තීර්ණ ක්‍රියාකාරී සැලැස්ම (JCPOA) යටතේ ඉරානයේ න්‍යෂ්ටික වැඩසටහනට සම්බන්ධ සම්බාධක නැවත පැනවීමට එරෙහිව ඒකාබද්ධ ස්ථාවරයක් ගිවිසුමේ කේන්ද්‍රීය වේ. ටෙහෙරාන්, බීජිං සහ මොස්කව් මීට පෙර ” ස්නැප්බැක් ” සම්බාධක පැනවීමට යුරෝපීය උත්සාහයන් ප්‍රතික්ෂේප කරමින් ඒකාබද්ධ ප්‍රකාශ නිකුත් කැර ඇත.  න්‍යෂ්ටික ගිවිසුම පිළිබඳ එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ සලකා බැලීම්  ද අවසන් කැර ඇති බව ප්‍රකාශ  කෙළේය.

කලාපීය සහ ගෝලීය ප්‍රතිවිපාක

ගිවිසුම අත්සන් කිරීම එක්සත් ජනපදය සහ ඉරානය අතර ඉහළ යන ආතතීන් සමඟ සමපාත වේ. එම පසුබිමට එරෙහිව, මෙම නව උපායමාර්ගික ගිවිසුම ටෙහෙරානය සහ එහි හවුල්කරුවන් යන දෙපාර්ශ්වයම, ඒකපාර්ශ්වික එක්සත් ජනපද මිලිටරි පීඩනයට එරෙහිව බෆරයක් ලෙස ක්‍රියාත්මක වනු ඇත.  එක්සත් පෙරමුණක් ඉදිරිපත් කිරීමෙන්, ආණ්ඩු තුන, වොෂින්ටනයට, එහි ආධිපත්‍යය වඩා සීමාකාරී ස්ථානයක තබාගෙන  සාකච්ඡා කිරීමට බල කිරීම අරමුණු කරයි.

මැද පෙරදිග සඳහා, බල තුලනය නැවත සකස් වෙමින් පවතී. බටහිර ප්‍රතිපත්ති මඟින් දිගු කලක් හුදකලා වූ ඉරානය – දැන් එක්සත් ජාතීන්ගේ ආරක්ෂක මණ්ඩලයේ ස්ථිර සාමාජිකයන් දෙදෙනෙකුගේ ආරක්ෂාව ලබයි. මෙය ඉරාකය, සිරියාව සහ පර්සියානු ගල්ෆ් වැනි රඟහලවල ටෙහෙරානයේ කලාපීය ස්ථාවරය ධෛර්යමත් කරනු ඇත.

යුරෝපය සඳහා, මෙම ගිවිසුම මැද පෙරදිග රාජ්‍ය තාන්ත්‍රිකභාවයේ ස්වාධීන බලපෑම රඳවා ගැනීමේ බ්‍රසල්ස්හි අභිලාෂයන් යටපත් කරයි. යුරෝපීය බලවතුන් JCPOA හි අංග පුනර්ජීවනය කිරීමට නැවත නැවතත් උත්සාහ කැර ඇති අතර, ටෙහෙරානයට එරෙහිව දණ්ඩනීය පියවරයන්  අධෛර්යට පත්කර ඇත. නමුත් ඉරානය, චීනය සහ රුසියාව සම්බන්ධීකරණය කිරීමෙන් එම උත්සාහයන් ව්‍යර්ථ වී ඇති අතර, බටහිර එකඟතාවයට අඩුවෙන් ප්‍රවණතාව ඇති ලෝකයක, යුරෝපයේ රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික සීමාවන් හෙළි කරයි.

ආර්ථික ප්‍රතිවිපාක

ආර්ථික වශයෙන්, මෙම ගනුදෙනුව ලෝකයේ වඩාත්ම වැදගත් බටහිර නොවන ආර්ථිකයන් තුනක් අතර ගැඹුරු ඒකාබද්ධතාවයක් පෙන්නුම් කරයි. රුසියාව සහ චීනය දැනටමත් ආයෝජන ආරක්ෂාව සහ සම්බාධක සඳහා උපකරණ ලෙස භාවිතා කැර ඇති SWIFT වැනි බටහිර මූල්‍ය පද්ධති මඟ හැරීම සඳහා සකස් කළ ද්විපාර්ශ්වික වෙළෙඳ ගිවිසුම්වලට එලම්බී ඇත. ත්‍රිපාර්ශ්වික ගිවිසුමක් බටහිර ආර්ථික බලපෑම තවදුරටත් අඩු කරන විකල්ප මූල්‍ය යාන්ත්‍රණ සහ වෙළෙඳ මාර්ග නිර්මාණය කිරීම වේගවත් කළ හැකිය.

චීනය එක් තීරයක් එක් මාවතක් මුලපිරීම් දිගටම කැරගෙන යන විට සහ රුසියාව සම්බාධකවලින් පිරුණු යුරෝපීය වෙළෙඳපොළවලට විකල්ප සොයන විට දැවැන්ත බලශක්ති සම්පත් සහිත ඉරානය, වෙළෙඳපොළට සහ ආයෝජන සඳහා පුළුල් ප්‍රවේශයක් ලබා ගනී. ඒකාබද්ධව, මෙම වර්ධනයන් පෙන්නුම් කරන්නේ වෙළෙඳ ප්‍රවාහ වැඩි වන අතර, එක්සත් ජනපද ඩොලර් කේන්ද්‍රීය මූල්‍ය පද්ධතියට ඇති අවදානම අඩු කරයි.

මිලිටරි සහ උපායමාර්ගික ගතිකත්වය

විධිමත් සන්ධානයක් නොවුනත්, ගිවිසුම ත්‍රිත්වය අතර මිලිටරි සහයෝගීතාව ශක්තිමත් කරයි. චීනය සහ රුසියාව ඉන්දියානු සාගරයේ සහ ගල්ෆ් ජලයේ නිතිපතා ඒකාබද්ධ නාවික අභ්‍යාස පවත්වා ඇත . ඉරානය ද සහභාගී වී ඇති අභ්‍යාස, අන්තර් ක්‍රියාකාරීත්වය සහ බෙදාගත් ආරක්ෂක අවශ්‍යතා සංඥා කරයි.

උපායමාර්ගිකව, මෙම ගිවිසුම මිලිටරි මැදිහත්වීමක් සඳහා බල කරන බැඳීම් ගිවිසුමකට එළඹීමක් නොවුවද, වඩාත් සම්බන්ධීකරණ ආරක්ෂක සැලසුම්කරණය සහ බුද්ධි තොරතුරු හුවමාරුවකට මඟ පාදනු ඇත.

දිගුකාලීන ගෝලීය බලපෑම

දිගු කාලීනව, ගිවිසුම ජාත්‍යන්තර සබඳතා බහු ධ්‍රැවීය ප්‍රතිව්‍යුහගත කිරීම වේගවත් කරයි. ඉරානය, චීනය සහ රුසියාව ව්‍යුහගත පෙළගැස්මක් යනු දෘෂ්ටිවාදාත්මක තරඟකාරිත්වය හරහා නොව ප්‍රායෝගික බල තුලනය හරහා බටහිර ආධිපත්‍යයට අභියෝග කරන විකල්ප අක්ෂයකි.

මෙම ගිවිසුම ගැඹුරු ආරක්ෂක ගිවිසුමක් දක්වා පරිණාමය වේද, නැතහොත් රාජ්‍ය තාන්ත්‍රික හා උපායමාර්ගික රාමුවක් ලෙස පවතින්නේද යන්න අනාගතයේදී දැකගත හැකිය.

(උපුටා ගැනීම- ඇත්ත )